ทำความรู้จัก “ผีตาโขน” เทศกาลบุญหลวงสุดคึกคักแห่งเมืองเลย
ถ้าพูดถึงเทศกาลพื้นบ้านสุดครึกครื้นที่มีเอกลักษณ์ไม่เหมือนใครของเมืองไทย หลายคนคงนึกถึง “ผีตาโขน” แห่งอำเภอด่านซ้าย จังหวัดเลย อย่างแน่นอน! เทศกาลนี้ไม่ได้มีแค่หน้ากากผีสุดสร้างสรรค์ แต่ยังเต็มไปด้วยเรื่องราวความเชื่อ ตำนานที่น่าสนใจ และพิธีกรรมที่สืบทอดกันมาอย่างยาวนาน ลองมาทำความรู้จักเทศกาลนี้ให้มากขึ้นกันดีกว่า!
ที่มาของ “ผีตาโขน” จากตำนานสู่ประเพณี
รู้ไหมว่าชื่อ “ผีตาโขน” เดิมทีไม่ได้ชื่อนี้ แต่มีชื่อว่า “ผีตามคน” ต่างหาก! ที่มาของชื่อและประเพณีนี้ได้รับอิทธิพลอย่างลึกซึ้งจากพุทธศาสนา โดยเฉพาะเรื่องราวใน มหาเวสสันดรชาดก
ย้อนไปในวันที่พระเวสสันดรและพระนางมัทรี กำลังจะเดินทางออกจากป่ากลับสู่เมืองหลวง บรรดาภูตผีปีศาจ สัตว์ป่าน้อยใหญ่ที่อาศัยอยู่ในป่าต่างอาลัยรัก จึงพากันออกมาส่งเสด็จอย่างเนืองแน่น นี่เองคือที่มาของ “ผีตามคน” ที่กลายมาเป็น “ผีตาโขน” ในปัจจุบันนั่นเอง เป็นการแสดงออกถึงความผูกพันและการร่วมส่งเสด็จครั้งประวัติศาสตร์!
“ผีตาโขน” จัดที่ไหน เมื่อไหร่?
สถานที่: อำเภอด่านซ้าย จังหวัดเลย (ภาคตะวันออกเฉียงเหนือของประเทศไทย)
ช่วงเวลา: จัดขึ้นในช่วงเดือน 7 ตามปฏิทินจันทรคติ ซึ่งโดยส่วนใหญ่มักจะอยู่ในช่วงระหว่างเดือนมีนาคมถึงกรกฎาคมของทุกปี โดยวันจัดงานที่แน่นอนจะถูกกำหนดโดยคนทรงประจำเมือง
เป็นส่วนหนึ่งของ: เทศกาลผีตาโขนไม่ได้เป็นงานเดี่ยวๆ แต่เป็นส่วนหนึ่งของงานบุญประเพณีพื้นบ้านขนาดใหญ่ที่เรียกว่า “บุญหลวง” ซึ่งประกอบไปด้วย เทศกาลผีตาโขน, ประเพณีบุญบั้งไฟ และงานบุญหลวง (หรือบุญผะเหวด)
เจาะลึก 3 วันแห่งความสุข: พิธีกรรมและกิจกรรมเด่น
งานบุญหลวงมักจัดยาวนานกว่าสามวัน โดยมีกิจกรรมเด่นๆ ในแต่ละวันดังนี้:
วันแรก (วันรวม หรือ วันโฮม): เริ่มต้นด้วยพิธีอันศักดิ์สิทธิ์ นั่นคือ “พิธีเบิกพระอุปคุตต์” ซึ่งจัดขึ้นบริเวณริมฝั่งลำน้ำหมันบรรจบกับลำน้ำศอก เป็นการอัญเชิญพระอุปคุตต์มาคุ้มครองและอำนวยพรให้งานราบรื่น
วันที่สอง: วันนี้แหละที่ทุกคนรอคอย! จะมีพิธีจุดบั้งไฟบูชา พร้อมขบวนพาเหรดของเหล่าผีตาโขนที่แต่งกายด้วยชุดหลากสีสันสดใส และหน้ากากผีตาโขนสุดอลังการ มีการแข่งขันเต้นรำสุดคึกคักสร้างความสนุกสนานตลอดทั้งวัน เป็นไฮไลต์ที่ดึงดูดนักท่องเที่ยวได้เป็นอย่างดี
วันที่สาม (วันสุดท้าย): ชาวบ้านจะมารวมตัวกันเพื่อฟังเทศน์ เพื่อความเป็นสิริมงคลและจบงานด้วยความสงบสุข
ความเชื่อสุด Unseen: ต้องทิ้งชุดผีตาโขนใหญ่ลงแม่น้ำ!
สำหรับผู้ที่สวมบทบาทเป็น “ผีตาโขนใหญ่” (ผีตาโขนตัวโตๆ ที่มีเขา) มีความเชื่อและธรรมเนียมปฏิบัติที่น่าสนใจมากๆ คือ เมื่อจบงานแล้ว จะต้องถอดเครื่องแต่งกายผีตาโขนใหญ่ออกให้หมด และนำไปทิ้งในแม่น้ำหมัน ห้ามนำเข้าบ้านโดยเด็ดขาด!
นี่ไม่ใช่แค่การทิ้งชุดธรรมดา แต่เป็นการทิ้งความทุกข์ยาก โชคร้าย และสิ่งไม่ดีทั้งหลายให้ลอยไปกับสายน้ำ และต้องรอจนถึงปีหน้าฟ้าใหม่จึงจะกลับมาเล่นกันอีกครั้ง ถือเป็นพิธีกรรมที่แสดงถึงการปล่อยวางและเริ่มต้นใหม่ได้อย่างน่าประทับใจ
เป็นอย่างไรบ้างครับสำหรับเรื่องราวของ “ผีตาโขน” เทศกาลที่เต็มไปด้วยสีสัน ความเชื่อ และตำนานที่น่าทึ่ง หากมีโอกาส ลองไปสัมผัสบรรยากาศความสนุกสนานนี้ได้ที่อำเภอด่านซ้าย จังหวัดเลย ด้วยตัวเองสักครั้ง รับรองว่าจะต้องประทับใจไม่รู้ลืม!
